سلام!

بحث امروز را با حرفهايی درباره مُد و مدگرايی در غزل امروز شروع می کنم!! به طور کلی در غزل دهه هفتاد و هشتاد ما تعدادی شاعر جوان داشته ايم که به نوآوری دست زده اند و در پشت اين نوآوری تفکر، خلاقيت و... وجود داشته است! خوشبختانه تعداد اين دوستان با تساهل و تسامح و کارهای ديگر به انگشتان دو دست به زحمت می رسد و از آن طرف شاعرانی با استعدادهای زياد تا کم داشته ايم که بدون آگاهی از پيشينه کارهايی که در غزل امروز انجام شده تنها به تقليدی صرف دست زده اند(هر چند در همين تقليدها هم کارهای موفقی را شاهد بوده ايم) فکر می کنم اين موضوع با چند تا مثال بازتر شود و به ذهن نزديکتر شود:

مثلا در شعر امروز ما شاهد خيل شاعرانی هستيم که غير از غزل در هيچ قالب کلاسيک ديگری شعری ندارند و تازه بسيار متعصبانه از اين قالب (با همه محدوديتهايش) دفاع می کنند حال همين دوستان اگر کمی مطالعه ادبی داشته باشند می توانند ببينند که در قالبهای شعری گذشته «قطعه» بيشترين شباهت را با غزل امروز دارد مثلا از لحاظ بافت روايی يا محتواگرايی يا عدم تاکيد بر زنگ قافيه يا استفاده از رديفهای کوتاه يا شعرهای بدون رديف يا... تازه بعد از آن هم چه از لحاظ طول ابيات چه از لحاظ تصويرگرايی چه... غزل امروز به قالب قصيده نزديک است!! اما اين دوستان لجوجانه به جای آنکه به محتوا ، زبان، فرم و... بينديشند مانند گذشتگان صدسال پيش خود هنوز سر قالب دعوا دارند!!!

و جالبتر آنکه در کار اين دوستان هر از چند گاهی چيزهای جالبی مد می شود مثلا ما و عده ديگری از شاعران در دهه هفتاد بنا به ضرورت و فشار قالب غزل و بخصوص قافيه از غزلهای پيوسته استفاده کرديم که مطمئنا فرزند خلف قالبهايی نظير ترجيع بند و ترکيب بند است!! اما حال مثلا استفاده از غزلهای پيوسته نشانه امروزی بودن و آوانگارد بودن است!! و اگر کسی در جلسه بگويد که من شعری در قالب ترکيب بند دارم صدای خنده جمعيت و نچ نچ عده ای ديگر به هوا می رود اما اگر بگويد يک غزل چند قسمتی!! يا حتی غزلمثنوی دارم لبخندی می زنيم که: به به!چه غزلسرای پست مدرنی!!!!!!

در مورد زبان شعر هم اين نکته صادق است که قبلا در جاهای ديگر هم به آن اشاره کرده ام در دهه شصت و هفتاد کلماتی که در آن زمان به کلمات غيرشعری!! معروف بودند ناگهان وارد غزل فارسی شدند که اين به نوبه خود اتفاقی خجسته بود چون شعر امروز بايد واژه هايش را از پيرامون خودش وام می گرفت نه از کتابهای اساتيد!! مخصوصا اينکه غزل امروز به شدت جزءگرا شده بود و نمی توانست چه از ديدگاه نمادگرايانه و چه از لحاظ فضاسازی نسبت به هيچ شيء يا کلمه ای بی تفاوت باشد اما نسل بعد چه کرد؟!! به جای ادامه اين روند شعر دهه هفتاد شد فرهنگ لغت دوستان!! به جای آنکه ببينند چرا اين کلمات وارد شعرشده و نياز چه بوده است يک مرتبه با مرد و زنهايی رو به رو شديم که قهوه و ودکا می نوشيدند(به جای می) سوار قطار می شدند(به جای اشتر و استر!) و... اما همين شخصيت غزل هيچ وقت به خودش اجازه نمی داد آبگوشت يا فالوده بخورد!! و هرگز به فکرش خطر نمی کرد که سوار نيسان، پرايد و... شود و هزاران مثال ديگر! يعنی دنيای شعری اين مقلدان ساخته خودشان نبود بلکه...

از طرف ديگر در غزل دهه هفتاد کاری که سيمين بهبهانی و بعدها شاعران جوان انجام دادند شخصيت پردازی داخل غزل بود چيزی که ابتدا روند رو به رشدی داشت اما وقتی که اين قضيه به غزل دوستان جوانتر تسرّی پيدا کرد! شد مرد(عاشق) و زن(معشوق) يعنی خر آن خر است و فقط پالانش... ديگر غزلسرای ما فکر نکرد که چرا ما اين مرد و زن را در غزل ساختيم و مثلا اگر می خواست شعری با سه شخصيت يا چهار يا بيشتر بگويد ديگر نمی توانست چون نمی دانست چرا اصلا غزل امروز به شخصيت پردازی احتياج دارد و... 

مدهای شعری به اينها ختم نمی شود از اين کليات که بگذريم می بينيم که مثلا دوستان در انتهای شعرشان يک مصرع نمی آورند يا رديف شعر ناگهان عوض می شود يا رديف قافيه می شود يا غزل به سپيد تبديل می شود يا... خب اين کشفها و اتفاقات بالقوه چيز جالبی ست و می توان از آن استفاده های گوناگونی کرد اما به شرطی که اين کارها آگاهانه بوده و پشت آن انديشه باشد نه تقليد و مد ادبی! دوستان توجه داشته باشند که اگر اين حرکات را ساختارشکنی نيز فرض کنيم هر ساختار شکنی خود با تکرار ساختاری ديگر را می آفريند!!

يکی از چيزهای جالبی که در شعر امروز مد شده است و خوشبختانه دارد کمرنگ می شود قضيه ابيات موقوف المعانی ست! اين حرکت که در ابتدا نوعی ضرورت به خاطر حفظ ساختار روايی يا حداکثر نشان دادن طولانی بودن چيزی بود يا استفاده از يک کلمه در دوبيت به صورت دوتکه که نشان دهنده ازهم گسيختگی و نوعی اتفاق در زبان به شمار می آمد بعدها نشانه ای برای مدرن و پست مدرن بودن غزلها شد و غزلی را نمی ديديم که از تاخت و تاز اين فرايند مصون مانده باشد و اگر از همه دوستان هم می پرسيدی هيچکس نمی دانست که اين کارها و چسباندن سر و ته ابيات به هم برای چيست!! ديگر از غزلهای تکه پاره که به صورت نيمايی نوشته می شدند حرف نمی زنم که معلوم نبود اگر قرار بود مثل نيمايی نوشته و خوانده شوند چه نيازی به غزل بودنشان بود!!! من با موقوف المعانی بودن ابيات مشکل ندارم بلکه حرفم اينست که اين موضوع هيچ نکته مثبتی (بر خلاف آنچه دوستان فکر می کنند) برای غزل محسوب نمی شود!

از مدهای ديگر ادبی به کار بردن کلمات انگليسی و زبانهای باکلاس ديگر دنياست! به کار بردن اين کلمات هم که در شعر ما در ابتدا به عنوان نمادهايی از دنيای مدرن، از خودبيگانگی ، تعارض يا در خدمت شخصيت پردازی بود در کار بعضی دوستان پست مدرن و کلاسيک به جايی رسيد که چنين ابيات فاجعه ای را بدون هيچ منظور و پيش زمينه ای شاهد هستيم:

She is a  کثافت و she is a لجن!! و بعد در همان غزل: المار!!! الرّطيل و الی آخر!!!!

بحث را خلاصه می کنم :بسياری از دوستان ما بايد تکليفشان را با خودشان مشخص کنند و بدانند که غزل گفتن به شيوه کلاسيک دوره اش سرآمده است و اگر هم نيازی به کار جديدی باشد بايد پشتش تفکر باشد يعنی اول نياز به کاری احساس شود و بعد به آن اقدام کنيم! اگر نمی توانيم در غزل خلاقيت به خرج دهيم می توانيم برويم سراغ شعر سپيد و اگر هم که می خواهيم غزلهای پارناس بی محتوای زيبايی برای زيبايی خودمان را بگوييم و با شيرين و فرهاد و آدم و حوّا و داش آکل و مرجان بازی کنيم به نظر من می توانيم برای خودمان و دوستانمان بگوييم و حال کنيم و حتی در جشنواره ها مقام هم بياوريم! اگر هم من اين مقدمه را نوشتم منظورم حمله به هيچکس و حتی غزل امروز نبود که بسياری از دوستان می دانند که خود من به عنوان يکی از متفاوت ترين غزلسرايان امروز هم تجربه هايی در همين مدهای ادبی دارم مهم اينست که تجربه ها به خلاقيت و توليد بينجامد وگرنه غزل امروز نيازمند نيروهای آوانگارد و خلاقی ست که بايد با امتحان کردن گذشته ها و مدها راه خود را پيدا کند!! اميدوارم به جای اضافه شدن کميّت روز افزون شاعران غزلسرا قدری به مطالعه ، تمرين و خلاقيت دوستان اضافه شود شايد بتوانيم در دهه هشتاد نيز شاهد چهره هايی موفق باشيم!...

در انتها يک شعر قديمی که اتفاقا ترکيبی از دو قالب غزل و سپيد است (اما با تعمد و انديشه!) را می زنم و قول می دهم به زودی با اشعار جديدم به روز کنم:

داری به روز هيچم دی فکر می کنی

روزی که احتمالا... هی فکر می کنی!

         تبصره: به دليل کمبود قافـيه مناسب بر می گرديم!

رفتم که توی هـاله قرمز نبـينـمت

تنها خدا کند که... نه! هرگز نبـينمت

         تبصره: دوباره به دليل کمبود قافـيه مناسب بر می گرديم!

تو ابر هستی ، مقهور فرّ کوه نشو

تو عاشقی دل بيچاره پرشکوه نشو!!

         تبصره: برای بار سوم! به دليل کمبود قافـيه مناسب بر می گرديم!

يک جسم ،آب! يک هيجان! سالها عطش

تبديل می شوم به خودم ، او به سايه اش

         تبصره: هی برمی گرديم!

ديگر نشو ، نباش ، نکن... گريه می کند!

زن پشـت گوشی تـلفـن گريه می کند

         تبصره: هی برمی گرديم ، هی برمی گرديم ، هی برمی گرديم...